پايگاه ادبی، هنری خزه، نسخه‌ی قابل چاپ
www.khazzeh.com
----------------------------------------------


سخنران پست‌مدرن روی قبر شاعر رمانتيک

آتوسا سلطانزاده
Asolt@web.de

حضار محترم، دوستان عزيز! با تشکر از اين‌که اجازه داده‌ايد، من بعد از «امرسن» دومين سخنران کنار آرامگاه «هنری تورئو» (Thoreau, Henry: 1817-1862): شاعر انقلابی، فيلسوف، اصلاح‌گرای اجتماعی، ناتوراليست، رمانتيک علمی، مقاله‌نويس روشنگر و متفکر دفاع از محيط زيست، مقاله‌ی ناتمام خود را در اين‌جا برايتان روخوانی کنم، تشکر می‌کنم و برای روح آن مرحوم طلب آمرزش می‌نمايم. همان‌طور که می‌دانيد روان‌شاد تورئو ۴۴ سال بيشتر نداشت که به دليل ابتلا به بيماری آن‌زمان علاج‌ناپذير سل از ميان ما رفت. مرحوم «امرسن» چند لحظه پيش از صفات تورئو و خاطرات خود با آن دوست عزيز، برايتان تعريف نمود؛ ازجمله اين‌که تورئو برای نجات جان ساير جان‌داران، گياه‌خوار شده بود، با توتون و الکل و کليسا رابطه‌ای نداشت، از رابطه‌ی جسمی با جنس مخالف خودداری می‌کرد. او با انسان، کم‌حوصله و با طبيعت، پرحوصله بود. او عاشق آگاهی و سادگی در زندگی بود. او دوست‌دار طبيعت بود و حتا می‌گفت که انسان می‌تواند حين راه‌پيمايی، به شناخت برسد. گرچه او در قناعت زندگی می‌کرد، ولی يک رواقی فراری از هم‌نوعان نبود.

هنری تورئو از شغل معلمی اخراج شد چون او حاضر نشد زير قانون فلک و کتک‌کاری تصويب‌شده‌ی وزارت ارتجاعی فرهنگ و آموزش و پرورش را امضا کند. او به‌دليل فقر و عشق به طبيعت و قدردانی از آموزگار کبير خود يعنی آقای امرسن، مدتی سرايدار خانه و باغبان مزرعه‌ی ايشان شد. او سال‌ها در کنار درياچه‌ی والدن و در حاشيه‌ی جنگل، در درون کلبه‌ی محقر خود زيست تا به توجه به طبيعت از نزديک بپردازد و با الهام از آن، درباره‌ی آزادی، تحول و مبارزه‌ی صلح‌آميز مقاله بنويسد. او می‌خواست ثابت کند که انسان می‌تواند به‌طور مستقل در دامن طبيعت زندگی کند. آثار او درباره‌ی مبارزه و مقاومت منفی و صلح‌آميز در اجتماع، منبعی شد برای مبارزات گاندی، مارتين لوتر کينگ، و سياهان آفريقای جنوبی. تورئو به‌دليل خودداری از پرداخت ماليات تعيين‌شده برای ادامه‌ی جنگ اشغال‌گرانه عليه مکزيک و حفظ برده‌داری در آمريکا، به زندان افتاد، تا اين‌که امرسن با نامی ناشناس و پرداخت ضمانت موجب آزادی وی شد. تورئو در مقاله‌ی مشهوری نوشت که انسان حق دارد به مخالفت با قانون بپردازد، در صورتی‌که آن قانون عليه وجدانش عمل نمايد و بهترين حکومت، رژيمی است که به صورت کمترين حالت ممکن، حکومت کند. آن مقاله، اگر اشتباه نکنم، «سرپيچی در برابر دولت»، نام دارد. تورئو می‌نويسد فرد می‌تواند موجب تغييراتی در جامعه باشد، گرچه اين مبارزه او «دن‌کيشوتی» شود. به اين دليل غالب نظرات تورئو مانيفست آنارشيست‌های غيرمسلح نام گرفتند. انقلاب يک‌نفره‌ی او می‌توانست پيشتاز آگاهی‌های آزادی‌خواهانه گردد. تورئو سال‌ها پدر مبارزه‌ی صلح‌آميز در حاشيه‌ی جنگل شد. در نظر او ادبيات جانشينی است برای تجربه و آزمايش‌های زندگی. بهترين زندگی درنظر او زندگی ساده ولی آگاهانه است. او می‌خواست قطب مثبتی در مقابل فرهنگ نااميدی اروپايی شود. او رمانتيکی بود که می‌توانست در کتاب طبيعت مطالعه کند. او از موضعی رمانتيک به انتقاد از خصوصيات غيرانسانی و استثمارکننده‌ی جامعه‌ی سرمايه‌داری در آمريکا پرداخت، و به انتقاد از مکانيکی‌شدن انسان و به زير سلطه‌ی ماشين رفتن وی و حسابگری تجاری که طبيعت را قربانی خود نموده است.

او می‌نويسد که مهم‌ترين اتوريته‌ی اخلاق بايد وجدان آگاهانه‌ی فردی باشد. اگر امروزه تورئو زنده می‌بود خوشحال می‌شد، چون غالب مبارزين اخلاق‌گرا و اصلاح‌طلب با تکيه بر نظراتش اقدام می‌کنند. تورئو مانند وايتمن و ملويل و امرسن ازجمله شاعرانی بود که نقش پيامبری را به‌عهده گرفتند و آينه‌ای پيش روی ملتی ازخودبيگانه و منفعت‌طلب گرفتند تا به نيازهای غير رئاليستی خود واقع شوند. او می‌گفت طبيعت نيز مانند انسان دارای حقوقی است و بايد طرف مقابل مکاتبه‌ی انسان برای تفکر و پژوهش باشد. او براساس فلسفه‌ی ايده‌آليستی «ترانسندنت» می‌نويسد که حق، عدالت و اخلاق به‌شکل غريزی در انسان زاده می‌شوند. مخالفين جنگ ويتنام، چپ نو در غرب، و جنبش حقوق بشر، با تکيه بر ايده‌های تورئو به مبارزه پرداختند. شورای ملی مقاومت دانمارک با رجوع به تورئو به مبارزه با فاشيسم پرداخت. سوسياليست‌های تخيلی هلند کمون‌هايی طبق رهنمودهای او تشکيل دادند. ازطريق گاندی، تئوری و عمل مقاومت صلح‌آميز، يک رهنمود عام شد که هم تاکتيک و هم استراتژی گرديد. جنبش‌های هنری و ادبی پاپ، بيت و هيپی، فردگرايی آزادی‌خواهانه‌ی خود را از تورئو گرفتند. او شجاعانه از شورش انقلابی «جان براون» در زمان حيات وی، حمايت کرد و درباره‌ی فعاليت‌های ضد برده‌داری وی سخنرانی نمود.

در ادبيات، جک لندن باوفاترين شاگرد تورئو گرديد. سينکلر لويز او را يکی از چهار نويسنده‌ی کلاسيک آمريکا ناميد و هنری ميلر او را سکه‌ای دانست که ديگر چاپ نمی‌شود. نزديکی تورئو به طبيعت را می‌توان زير تأثير فيلسوف آلمانی يعنی شلگل دانست.

اميد است همه‌ی حاضرين با آثار تورئو، مخصوصن: سرپيچی شهروندی، يک يانکی در کانادا، يادداشت‌های روزانه، يک هفته سفر روی رودخانه‌ی کنکورد، در کنار درياچه‌ی والدن، و سرپيچی از قانون، روزی آشنا شوند.

کتاب «در کنار درياچه‌ی والدن» را مهم‌ترين اثر او می‌دانند که چون کتاب علم‌الاشيايی درباره‌ی منطقه، و آب و هوا در شرق آمريکا است. کتاب فوق مانيفست دوست‌داران محيط زيست و مخالفان جامعه‌ی مصرفی شد. «مقاله‌ی سرپيچی شهروندی» درباره‌ی مقاومت منفی دربرابر خواسته‌های زورگويانه‌ی دولت و وظيفه‌ی شهروندی است. در کتاب «يادداشت‌های روزانه»، او به گردآوری حدود دو ميليون واژه پرداخت که ارزش خاص مستقل ادبی دارند. توانايی هنری و روشن‌گرانه‌ی تورئو نه تنها در شعر و مقاله، بلکه در سخنرانی نيز بود. متأسفانه از ۱۰۰۰ جلد يکی از آثار او که با سرمايه‌ی شخصی چاپ شده بود، فقط ۳۰۰ جلد به‌فروش رفت. اميد است که درآينده اين وضعيت برای يادگارهای هنری تورئو تغيير کند. سال‌های پرثمر زندگی او بين ۱۸۱۷ و ۱۸۶۲ است.