جهان انديشه
مقالستان جهان شعر جهان داستان
متون کهن
مقالستان
طنز
معرفی و نقد کتاب
انديشه
گفت‌وگو
معرفی نويسنده
شعر فارسی
شعر ترجمه
نقد شعر
داستان فارسی
داستان ترجمه
نقد داستان

ماتریکس از فراسوی ماتریکس، بخش دوم
بازآفرینی فیلم ماتریکس

كاوه‌ احمدی‌ علی‌آبادی
آثار ديگری از اين نويسنده


برای خواندن بخش اول این مقاله به این آدرس مراجعه کنید.

اسامی افراد در ماتریکس بسیار دقیق انتخاب شده است و هر نام، «ماهیت هر هویت» را معنی می‌بخشد. به بیانی دیگر، نام‌های افراد در فیلم ماتریکس، اسامی‌ای قراردادی نیستند، بلکه معانی و مفاهیمی هستند که از موجودیت‌ها و افرادی استخراج می‌شوند که «هویت معنایی» و فراحقیقی هر فرد را، که با تمامی چیستی‌اش در طی گفتارها، رفتارها، اهداف، آرزوها و تخیلاتش در زندگی متجلی می‌شود، تعیین می‌کند که درمقابل هویت واقعی و مجازی آن قرار می‌گیرد. به طوری که ماهیت هر یک از آن‌ها در ارتباط با ماهیت دیگران تأویل‌پذیر است.
نیو که مأموران ماتریکس، او را اندرسون می‌نامند، نام معنایی و فراحقیقی‌اش «نیو» یعنی «تازگی» است. چراکه نیو، برخلاف گذشته، امکان تحقق چیزی تازه را فراهم می‌آورد که آزادی و اختیار را معنادار می‌سازد. برداشت فوق با دیالوگی که در تونل ساب‌وی (مترو) بین عوامل ماتریکس با نیو اتفاق می‌افتد، تأیید می‌شود. جایی که مأمور ماتریکس می‌گوید «آقای اندرسون»، در حالی که نیو با تأکید پاسخ می‌دهد «من نیو هستم، نه اندرسون». این دیالوگ درصدد است تا ماهیت نمادین نیو را که همان امکان تحقق هرچیز تازه است، به ثبوت برساند. و در جایی دیگر، ترینیتی به نیو می‌گوید «تاکنون کسی چنین نکرده است» و نیو پاسخ می‌دهد «به همین جهت است که ما می‌توانیم»، و این ویژگی، ماهیت تازگی‌ست. نیو از همان‌روی که ماهیتش تازگی‌ست، در مرحله‌ای از فیلم به سایر شخصیت‌های فیلم ملحق می‌شود و در حالی که دیگران از قبل مبارزه می‌کنند، نیو پس از جست‌وجو و درک تجارب تازه است که به مبارزان می‌پیوندد. نیو در ابتدا ایمان ندارد، چنان که هر تازگی با بریدن از ایمان قبلی، می‌تواند تازگی جلوه کند. اما آن مدت زیادی نمی‌تواند به طول بینجامد، چراکه تازگی برای ادامه ناگزیر به ایمان است. پس ایمان است که راه را به تازگی نشان می‌دهد، همچو پیامبری که راه را به یک رهرو نشان می‌دهد.
نیو در ابتدا موفق نیست تا با تسلط بر ذهن از ساختمانی به ساختمانی دیگر بپرد. سقوط او به گونه‌ای درخور، به‌وسیله‌ی حرکت دوربین به ترتیبی نمایش داده شده که در ابتدا صعود تصور شود و این حقیقتی‌ست که در آغاز هر سقوطی چنین به نظر می‌رسد؟! وقتی دیگران بر این جمله تأکید می‌ورزند که هیچ‌کس برای نخستین بار موفق به چنین کاری نمی‌شود، پاسخی به این توقع دیگران و حتا شخصی می‌دهند که انتظار موفقیت در اولین تجارب خود داشته و در صورت شکست مأیوس می‌شود. در حالی که چنان دیالوگ‌هایی تأکید می‌کنند که شکست در اولین تجربه‌ی هر گزینشی، قانونی طبیعی است و تحقق موفقیت تنها بر اساس ممارست پس از شکست بوده که مهم و اصیل است و حتا منجی نیز از ابتدا، بدون سعی و تجربه قادر به کارهای نشدنی نیست.

«مورفیوس» همان «ایمان» است. مورفیوس از آن جهت به دنبال نیو است که «ایمان» در جست‌وجوی «تازگی»ست. مورفیوس ایمان است و به همان جهت است که اوراکل به نیو می‌گوید: «او به تو اعتقاد دارد، کورکورانه، آن‌قدر که حاضر است به خاطر تو بمیرد». این دقیقن ویژگی ایمان است، با وجود کورکورانه بودن، در نهایت هموست که تازگی را می‌یابد؛ چراکه تنها اوست که انتظار می‌کشد بدون آن که نیازی به امید داشته باشد، زیرا ایمان نیازی به امید ندارد! این مشخصن همان دیالوگی‌ست که مورفیوس در بخشی از فیلم به ترینیتی می‌گوید، و همان‌طور که اوراکل می‌گوید، حقیقتن بدون ایمان است که دچار مشکل می‌شویم. ایمان، خود را قربانی تازگی می‌کند، همان سان که مورفیوس در حق نیو کرد. اما کدامین تازگی؟ آن تازگی که نجات‌بخش باشد. از همان‌روی است که مورفیوس و دیگران می‌خواهند دریابند که آیا نیو همان گم‌گشته‌شان هست یا نه؟! چراکه تنها آن تازگی را بایسته است انتظار کشید که نجات‌بخش باشد. با ظهور تازگی، ایمان است که حقایق فراتر از واقعیات را به تازگی می‌آموزد و اوست که پس از رسیدن به کویر حقایق می‌تواند موجب تداوم زندگی گردد. تازگی برای این که بتواند نجات‌بخش گردد می‌بایست برای مبارزه با دشمنان درونی و بیرونی تعلیم‌دیده و آب‌دیده شود و به همین سبب نیو به وسیله‌ی تعالیم مورفیوس راه مبارزه را فرا می‌گیرد. مورفیوس، نیو را به محضر اوراکل می‌برد، چراکه ایمان است که تازگی را به ناخودآگاهی معرفی می‌کند تا به خودآگاهی برسد. ولی برای تحقق آگاهی و روبه‌رو شدن با ناخودآگاهی، تازگی و هر شخص دیگری ناگزیر است که خود «تنها» به محضر ناخودآگاهی برسد و به همین سبب است که مورفیوس به نیو می‌گوید، «من تنها راه را به تو نشان می‌دهم و تو خود باید آن را بپیمایی»

اما «اوراکل» کیست یا چیست؟ اوراکل تمام آن ماهیت و معنایی‌ست که موجودیت دنیاهای گوناگون مجازی، واقعی و حقیقی را استنباط کرده و دنیای معانی، هم‌چون معنای انتخاب، اختیار و آزادی را در عین غوطه‌ور بودن در دنیای جبری‌ای که ما را احاطه کرده است، تبیین می‌کند. اوراکل، «ناخودآگاهی در دنیای معناست». اوراکل، ناخودآگاهی به آگاهی رساننده است. به همین جهت است که مورفیوس می‌گوید، اوست که از ابتدای مقاومت بوده و به اندازه‌ای که لازم است می‌داند. تنها ناخودآگاه است که چنان حضوری دارد که شناختش پیوسته است. چراکه علم آن حصولی نیست، بلکه حضوری‌ست. اما هموست که به آگاهی می‌رساند. به همان جهت است که همگی نزد اوراکل می‌روند تا چیزی را که نیاز به دانستنش دارند از او بشنوند. از هنگامی که انسان به آن‌چه در درونش وجود داشت، به سان موجود یا موضوعی از بیرون نظر کرد، «خود»، آینه‌ای شد که از طریق آن، از بیرون به درون انسان نگریست و بدین ترتیب «خودآگاهی» آفریده شد و «انسان»، خود را باور کرد. پس از «خودباوری» بود که انسان به «آرامش» رسید.
در بخشی از ملاقات کوتاهی که نیو با اوراکل دارد، پیش از آن که دست نیو به گلدانی خورده، آن را به زمین بیندازد، اوراکل به او می‌گوید: «گلدان فدای سرت»!؟ و آن‌گاه نیو حرکتی می‌کند که دستش به گلدان می‌خورد و آن را می‌شکند. اوراکل از نیو می‌پرسد که اگر به او نمی‌گفت گلدان فدای سرش، آیا گلدان می‌شکست یا نه؟ آیا جملات اوراکل واقعیت را پیش‌بینی کرده بود یا جملاتش واقعیت را پدید آورده بود؟ آیا ناخودآگاه است که دنیای اطراف ما را پدید می‌آورد یا آن‌چه در بیرون اتفاق می‌افتد، در حضور پیوسته‌ی ناخودآگاه قرار دارد؟ یک نوع از پاسخ آن را در جایی دیگر از فیلم می‌توان یافت. کودکی که همچو «بودا»ست، به نیو می‌گوید سعی نکن قاشق را خم کنی، غیرممکن است، سعی کن خودت را خم کنی! این جمله اشاره به پاسخ همان پرسش فوق دارد: این ناخودآگاهی ذهنی است که دنیای ما و وقایع آن را می‌سازد؛ چراکه اصلن چیزی غیر از آن اصالت ندارد. در حقیقت هر کس در جست‌وجو و تعقیب خویشتن است؛ هم‌چون همان انسان‌ها و در حقیقت، موجودیت‌های معنایی در حال حرکت در ماتریکس.
کودکانی که در اتاقی در جوار اوراکل قرار دارند و نیو ناظر کارهای عجیبی است که آن‌ها با اشیاء پیرامون خود دارند، همان وجوه کودک شخصیت روانی هر کس هستند که در ناخودآگاه انسان حضور دارد و با رجعت به آن‌هاست که بسیاری از غیرممکن‌ها در دنیای بزرگ‌ترها ممکن می‌شود. مادری هم که کودکی را به نزد اوراکل برده است، معنای تجلی روح مادرانه را به تصویر می‌کشد که با عطف مادران به ناخودآگاهی است که تحقق می‌یابد. کودکی که شبیه بوداست، نماد بزرگان و ره‌پویان بودایی‌ست و کودک دیگری که در محضر اوراکل کتابی چینی را در دست دارد، نماد حکیمان چینی است و آن‌ها بدان سبب کودک به تصویر کشیده شده‌اند تا هم به ارزیابی دانایی‌شان در مقایسه با گستره‌ی دانش ناخودآگاهی پرداخته شده و هم رجعت صادقانه همچو کودکان، کلید آن ره‌پویی معرفی شده باشد.

«سایفر» موجودی‌ست بدبین و ناامید که با وجود آگاهی به حقیقت، خواهان تجربه‌ی همان دنیای شیرین جهل در مقابل کویر حقایق است و از آن‌روی از مورفیوس، منجی، اوراکل و مبارزه‌ی گروه مأیوس است و با وجود این که خواهان ترینیتی‌ست، اما ترینیتی خواهان نیو است. چه چیز می‌تواند ماهیت سایفر را تعیین کند؟ سایفر از ایمان متنفر است، از حقیقت بدش می‌آید، جهالت را ناامیدانه می‌پسندد، نه تنها از امید به منجی مأیوس است، که به وجود آن بدبین است و عاشق جاودانگی‌ست، ولی هرگز به آن نمی‌رسد. در حالی که جاودانگی در جست‌وجوی تازگی منجی‌ست. او با سؤالاتی که در خصوص سرنوشت، پیشگویی‌های ناخودآگاه، ایمان و منجی مطرح می‌سازد، آیا وسوسه‌های رندانه‌ی شیطان را پس از آفرینش انسان و مکالمات شیطان را با فرشتگان و خداوند تداعی نمی‌کند؟ شاید بتوان سایفر را تمام وسوسه‌های انسانی دانست که یأس، ترس، تردید و عقده‌های کهنه‌ی درون را معنا کند!! سایفر همان دشمن درون انسان است. به عبارتی دیگر، ایمان، تازگی، جاودانگی و دیگران تنها با ماشین‌ها در مبارزه نیستند، بلکه آن‌ها از دشمنی درونی برخوردارند که چه بسا خطرناک‌تر از دشمن بیرونی‌ست و هر انسانی که پای در راه آن مبارزه بگذارد ناگزیر به روبه‌رو شدن، کشف کردن و ستیزه با اوست. صدماتی که این دشمن درونی بر انسان وارد می‌سازد بسیار سخت‌تر از دشمنان بیرونی است، همان‌طور که آسیب‌های وارده از سایفر، برای مبارزان ماتریکس سخت‌تر و جانکاه‌تر از آسیب‌های وارده از ماشین‌ها، ماتریکس و دشمنان بیرونی‌شان بود. سایفر هرگز به آرزوی دیرینه‌ی خود که پیوستن به جاودانگی‌ست، نمی‌رسد. چراکه بیم‌ها، وسوسه‌ها و عقده‌های کهنه‌ی درون، با آن که همواره در واقعیت حضور دارند، در دنیای معنا به جاودانگی نخواهند رسید!؟
زنی که به همراه مردی دیگر، محافظ مبارزان هستند، بخشی از هر شخص را معرفی می‌کنند که نگهبانی از وجود انسان را در مقابل آن‌چه مضر شناخته شده یا دشمن پنداشته می‌شود، به عهده دارد و اینان از جمله نخستین بخش‌هایی از وجود انسان‌ها هستند که مورد حمله‌ی سایفر و عقده‌های کهنه‌ی نهاد انسان واقع می‌شوند.
«تانک» وقتی می‌گوید، او و برادرش از بازماندگانی هستند که به شکل طبیعی به دنیا آمده‌اند، استعاره‌ای بر وجوه انسانی شخصیت دارد. آن‌ها ابعاد عاطفی و احساسی انسان را معنا بخشیده، معرفی می‌کنند که در نهایت در زمره‌ی مبارزان آفریننده‌ی معنا قرار می‌گیرند. آن‌ها نقش ترتیب‌دهنده و تنظیم‌کننده‌ی ابعاد مختلف انسان را به عهده دارند، همان‌طور که در ماتریکس چنین هماهنگی و ارتباطی را تحقق می‌بخشند؛ همان وجه آگاه شخصیت ما که خود را انسان می‌پندارد.

نمایی از فیلم ماتریکس، نخستین برخورد نیو و مبارزان

آدم‌ها نیز ـ یا به عبارت دقیق‌تر، ماشین‌هایی که «مأمور» نامیده می‌شوند ـ همان ماشین‌هایی هستند که در خدمت هوش مصنوعی‌اند. شاید به تعبیر جهان حقیقی در فیلم ماتریکس باید ماشین‌هایی را که در جهان مجازی و واقعی ادراک می‌کنیم، شخصیت‌هایی هم‌چون مأمور پنداشت که در خدمت دنیای ماتریکس و واقعی بوده، ابزاری برای بردگی انسان در زندان واقعیت به شمار می‌روند. اما آن ابزار تنها ماشین نیستند، بلکه هر انسانی که محصور در دنیای ماتریکس است، از آن‌جا که مدام به بازآفرینی آن جهان مجازی اقدام ورزیده و به بردگی و تسلط چیزی فراتر از اراده‌اش گردن می‌نهد، درحقیقت مانعی در راه افرادی‌ست که درصدد انتخابی آزاد و وارسته از زندان واقعیت هستند. از این رو چنین اشخاصی، دشمن و مأمور به شمار می‌آیند. چون ناخواسته یوغ همان دنیای مجازی ماتریکس را بر گردن می‌کشند و به سان ابزاری در خدمت آن عمل می‌کنند، و چنان که مورفیوس می‌گوید: «تا موقعی که آن‌ها جزو سیستم هستند، دشمن ما هستند».
تلفن‌هایی که انتقال را از دنیای ماتریکس به دنیای حقیقی به عهده دارند، درحقیقت نماد ارتباط هستند؛ هر چیزی که بتوان از طریق آن، ارتباطی برقرار کرد. اما آیا آن ارتباط از طرف ما انتخاب می‌شود؟ آن‌ها خودشان ما را خواهند خواست. همان سان که تلفن‌ها در ماتریکس زنگ می‌زنند. انتخاب با شما و ماست که با آن‌ها به دنیای دیگر برسیم یا نه!

اما با این همه، نیو تنها ممکن است که نجات‌دهنده باشد، همان‌گونه که تازگی می‌تواند نجات‌دهنده و ثمربخش باشد یا نباشد، و تنها انتخاب تازگی‌ست که نجات‌بخش بودن یا نبودنش را تعیین می‌کند و گزینش اوست که ماهیتش را می‌سازد و نه نشان می‌دهد، بلکه به ثبوت می‌رساند که آیا وی نجات‌بخشی را فعلیت بخشیده است یا خیر؟! جایی که نیو با ترینیتی قرار می‌گذارد، یکی از مبارزان، اسلحه را به سمت نیو می‌گیرد و ترینیتی می‌گوید که این کارها برای محافظت از ما ضروری‌ست. نیو می‌پرسد که محافظت در مقابل چه چیزی؟ او می‌گوید، در مقابل تازگی. چراکه تازگی همواره منجی نیست و می‌تواند بسیار خطرناک باشد. پس مبارزان ناگزیرند تا برای محافظت از خود دریابند که تازگی‌ای که به آنان ملحق شده و قرار است یکی از آن‌ها باشد، چه خطراتی را نیز برای‌شان به همراه دارد. همان‌طور که نیو گیرنده‌ای را در درون شکمش به همراه داشت! آن‌ها گیرنده‌ی نیو و درحقیقت بخش خطرناک تازگی را از وی جدا می‌کنند تا بتواند به آن‌ها بپیوندد. ولی چه نوع انتخابی‌ست که تعیین می‌کند نیو، منجی است یا خیر؟ برای آن باید به معنای نجات‌بخش در ماتریکس توجه کرد.
اما «او» یا منجی کیست؟ او کسی‌ست که توانایی نفوذکردن و تحت تأثیر قرار دادن ماشین‌ها، هوش مصنوعی و ماتریکس را دارد، همان معنا و هویتی‌ست که آزادی و اختیار به ماشین‌ها را بازآفرینی می‌کند. به مفهوم دیگر، کسی که بر ماتریکس تسلط داشته و مرده است، شخص خاصی نیست، بلکه ماهیت و معنایی است که قبلن امکان آزادی و اختیار را درون ماتریکس به ثبوت رسانده است، و هنگامی‌که آن معنا، در شخص دیگری متجلی نشده، به معنای آن است که مرده و هرگاه که شخصی دیگر، آن آزادی و اختیار را درون ماتریکس دوباره خلق کرده و تجربه کند، به ثبوت رسانده که «او» دوباره آمده است. به بیانی دیگر، مرگ و آمدن منجی، یک موجودیت ادراکی نیست، بلکه مرگ و آمدن معنایی‌ست. منظور همان مفهوم و معنایی (آزادی و اختیار) است که بازآفرینی‌اش توسط کسی، به معنای دوباره آمدنش است؛ همچون منجی‌شدن نیو.
نجات‌دهنده کسی نیست که از ابتدا معین شده باشد. نجات‌بخش می‌تواند هر کسی باشد که آن را برای خود به ثبوت رسانده است. منجی‌شدن شخص، چیزی از پیش تعیین‌شده نیست که فرد با آن مواجه شود، بلکه تمام آن انتخاب و اختیاری است که از طریق آن، شخصی، چیزی را می‌آفریند که از او یک نجات‌دهنده می‌سازد. به همین سبب است که اوراکل به نیو می‌گوید: «نجات‌دهنده بودن مثل عاشق‌شدن است، و هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید تو عاشق هستی یا نه؟ تنها خود باید آن را بفهمی، با تمام وجود». این رازی است که با آن که از طرف اوراکل فاش می‌شود، نیو در آن لحظه بدان پی نمی‌برد. اوراکل دست او را می‌بیند و به وی می‌گوید «می‌دونی چی می‌خوام بگم؟» نیو هر پاسخی بدهد، همان درست است. اگر بگوید منجی است، پس او خود در آزمون، منجی‌شدنش را برمی‌گزیند و اگر بگوید منجی نیست، پس او مردود شده است. چراکه همان‌طور که اوراکل می‌گوید، او هنوز منتظر چیزی‌ست! پس با چنین گزینشی، منجی نبودنش را برگزیده است. به بیانی دیگر، پاسخ منفی اوراکل، جواب آن آزمون نیست، بلکه بخشی از خود آزمون است. زیرا اصلن آن‌گونه پیش‌گویی که بتواند نشان دهد، او یا هر شخصی دیگر نجات‌دهنده هست یا خیر، امکان‌پذیر نیست، و آن چیزی است که هر شخصی تنها با انتخابش می‌تواند تعیین کند که او نجات‌دهنده است یا نه! و به همین دلیل است که اوراکل می‌گوید: «نجات‌دهنده بودن را تنها خود باید بفهمی». بنابراین، پاسخ منفی اوراکل به نیو مبنی بر این که او، آن نجات‌دهنده نیست، ولی استعدادش را دارد، خود بخشی از آزمون است که به تمامی شخصیت‌هایی که آن مسیر را طی کرده‌اند، گفته می‌شود، و همه‌ی شخصیت‌هایی که با انتخاب خود، منجی‌بودن خویش را می‌پذیرند، با چنین گزینشی به ثبوت می‌رسانند که نه نجات‌دهنده بوده‌اند، بل نجات‌دهنده شده‌اند و تنها شخصیت‌هایی که با انتخاب خودشان، نپذیرند که منجی هستند، به ثبوت می‌رسانند که نه نجات‌دهنده نبوده‌اند، بلکه نجات‌دهنده نشده‌اند. درحقیقت نجات‌بخش بودن وجود ندارد، بلکه نجات‌بخش شدن است که اصالت دارد، و امکان اختیار و انتخاب برای انسان یا هر شخصیت معنایی، با وجود جبر واقعیت ماتریکس، در همین «شدن» است.
اما، اگر پیشگویی منجی یا هر پیشگویی دیگری غیرممکن است، پس به چه سبب همگی، اوراکل را پیشگو دانسته و به نزد او می‌روند؟ پیشگویی اوراکل تنها درباره‌ی معناهایی است که در ارتباط با یکدیگر تأویل‌پذیرند و هرگز به شخصی خاص مربوط نمی‌شوند. ناخودآگاهی پیش‌بینی می‌کند که تازگی توسط مبارزان جست‌وجو می‌شود و ایمان است که آن تازگی را که نجات‌دهنده است، پیدا می‌کند و جاودانگی عاشق آن می‌شود و منجی به کمک جاودانگی، ایمان را از اسارت دنیای ماشینی و جبر ماتریکسی، رهایی می‌بخشد. ولی هرگز نمی‌گوید آن جستجوگر، مبارز یا هر شخص دیگری، آن نجات‌دهنده، آن یابنده یا این عاشق خواهد بود یا نه و اشخاص‌اند که با انتخاب خویش، آفریده و تعیین می‌کنند که تحقق‌بخش کدام‌یک از آن‌هایند و پیش‌گویی درباره‌ی اشخاص یا موضوعی خاص هرگز مقدور نخواهد بود و ناخودآگاهی تنها درخصوص نحوه‌ی ارتباط و معناسازی بین معانی و مفاهیم است که از توانایی در پیش‌گویی برخوردار است!؟

نیو از این‌روی نجات‌دهنده است که با انتخاب خویش به ثبوت می‌رساند که نجات‌دهنده است، نه از آن‌روی که اوراکل به او بگوید او نجات‌دهنده است یا خیر؟! همان‌طور که مورفیوس عیان می‌سازد: «اوراکل چیزی را که نیاز داشتی بشنوی (تا بتوانی نجات‌دهنده شوی) به تو گفت».
اما آن انتخاب چیست؟ آن راز در بخش بعدی فیلم نمود می‌یابد. مورفیوس حاضر است جان خویش را به گونه‌ای کورکورانه در راه نیو فدا کند. این بخشی از آزمونی‌ست که به ثبوت خواهد رساند که نیو یا هر شخص دیگری، نجات‌دهنده خواهد شد یا نه؟! اگر «او»، مرگ مورفیوس را در راه خودش، به عنوان بخشی از یک برنامه‌ی جزمی و از پیش تعیین‌شده بپذیرد، ثابت خواهد کرد که نجات‌دهنده نیست، ولی اگر فداکاری مورفیوس را با فداکاری دیگری که سعی در راه کشته‌شدن برای مورفیوس است، پاسخ گوید، از امتحان سرافراز بیرون آمده است؛ چراکه ثابت کرده است یک نجات‌دهنده است. راز این معنی در دیالوگ دیگری از اوراکل با نیو مشخص می‌شود. وقتی به نیو می‌گوید «انتخاب توست که تعیین می‌کند» و نیو آن را وقتی‌که دیگران درصددند با کشیدن سیم‌های مورفیوس از او قطع امید کنند، به خاطر می‌آورد و با نه گفتن در مقابل پذیرش سرنوشت خود و مورفیوس، از امتحان نجات‌دهنده شدن (نه نجات‌دهنده بودن) سرافراز بیرون می‌آید. نیو و درحقیقت تازگی در دیالوگی می‌گوید می‌تواند مورفیوس، یعنی ایمان، را نجات دهد. این نکته هنگامی که تانک می‌گوید: «من می‌دانستم که او نجات‌دهنده است»، معنای خود را به وضوح عیان می‌سازد و هم‌چنین جایی دیگر که نیو، مورفیوس و ترینیتی را نجات داده و مورفیوس به ترینیتی می‌گوید: «آیا حالا باور کردی که او یک نجات‌دهنده است؟»، هم‌زمانی این جمله با آن نجات‌دادن‌های نیو، در تحقق منجی‌شدن اوست. ولی نیو که هنوز از نجات‌دهنده شدن خود بی‌خبر است، و تصور می‌کند نجات‌دهنده بودن، یک اصل از پیش تعیین‌شده است، می‌خواهد به مورفیوس بگوید که اوراکل به او گفته نجات‌دهنده نیست، در حالی‌که مورفیوس سخنان او را قطع کرده و به او می‌گوید: «اوراکل چیزی را که به تو باید می‌گفت، گفته است». یعنی اوراکل آن‌چه را که بخشی از یک آزمون بوده به نیو گفته و همان آزمون است که معنای انتخاب و آزادی و متعاقب آن، منجی‌شدن نیو را تحقق می‌بخشد، و از همان روی است که مورفیوس به نیو می‌گوید «باید فرق بین بلد بودن و طی‌کردن مسیر را بفهمی»!! نیو با نجات مورفیوس و ترینیتی محقق می‌سازد که تازگی، هم منجی ایمان از اسارت دنیای ماشینی می‌شود و هم با تازگی خود، مانع از سکون و درجا زدن جاودانگی می‌گردد.
دستگیری مورفیوس به دست ماشین‌های هوشمند نیز اشاره‌ای به تسلط دنیای ماشینی بر ایمان در دنیای امروز دارد که به نظر می‌رسد مدام در برابر تکنولوژی در حال عقب‌نشینی است. اما آن مدت زیادی به درازا نمی‌کشد تا آن که ایمان دوباره از اسارت، آزاد می‌شود و آن مبارزه به اشکالی دیگر ادامه می‌یابد.

ترینیتی، «جاودانگی» است. به همین دلیل است که ترینیتی به نیو می‌گوید: «اگر مرا نمی‌خواهی برو به جهنم، چون آن تنها جایی‌ست که می‌توانی بروی»! آری تازگی‌ای که نجات‌بخش نباشد، به جاودانگی نخواهد رسید و از این روی جایی جز نیستی و نابودی نخواهد داشت. ترینیتی، نیو را به نزد مورفیوس می‌برد، زیرا تازگی برای این که نجات‌دهنده باشد باید به وسیله‌ی جاودانگی به نزد ایمان برده شود. جاودانگی، عاشق تازگی‌ای است که نجات‌بخش باشد. از همان روی است که ترینیتی، «عاشق» نیو می‌شود. تنها جاودانگی است که می‌تواند تازگی را حیات بخشد وگرنه تازگی خواهد مرد. اما تنها آن تازگی که منجی و به‌خصوص منجی جهانیان باشد، جاودانه خواهد ماند. به همین سبب است که نیو پس از مرگ به وسیله‌ی عشق ترینیتی زنده می‌شود، چون تنها عشق است که می‌تواند تازگی نجات‌بخش را به جاودانگی برساند، طوری‌که تازگی نجات‌بخش با نابودی در دنیای مجازی و واقعی، در دنیای فراحقیقی و معنایی زنده و جاودانه می‌شود. به بیان واضح‌تر، در ماتریکس، نیوی نجات‌بخش واقعن می‌میرد، ولی از نظر معنایی، زنده می‌شود، چراکه کسی عاشق اوست!! عشق به شخصی یا چیزی موجب می‌شود که آن همچو نهالی زنده شود و به وجود بین ذهنی خود، که همان دنیای معنای فراتر از واقعیت است، به حیات ادامه دهد. عشق در عالم معنا، جسدی را بر دوش نمی‌کشد و جنازه‌ای را با خود به این سو و آن سو نمی‌برد و ارواح را نیز نمی‌پرستد، بلکه مردگان را زنده می‌سازد! تا هنگامی که آن‌ها در اندیشه‌ها و قلب‌ها حضور دارند.

نمایی از فیلم ماتریکس، نیو پس از مرگ در دنیای مجازی به درک تازه‌ای از حقیقت می‌رسد

این موضوع، بخشی دیگر از پازل ماتریکس را کامل می‌کند. جایی که ماتریکس به طرز بسیار زیرکانه‌ای به باورهای کلیشه‌ای درباره‌ی منجی حمله می‌کند و از آن طریق مخاطب خویش را ـ همچو یک منجی ـ به سوی تعاریفی جدید از او رهنمون می‌سازد. تماشاچیان درجایی می‌بینند که سایفر می‌خواهد با کشیدن سیم‌هایی که به نیو مرتبط است، او را بکشد و از این طریق کسانی را که معتقدند او منجی‌ست به چالش بکشد. اما در آخرین لحظات، تانک که زخمی شده بود، بیدار می‌شود و سایفر را می‌کشد. در این لحظه تماشاچی تصور می‌کند، فیلم درصدد است تا نشان دهد که آن‌چه مقدر شده بقای منجی است و آن تقدیری از پیش تعیین‌شده بوده که عوض کردنش، ورای درک و توان سایفر یا هر فرد دیگری‌ست. اما در ادامه‌ی فیلم جایی که مأموران در حال تعقیب و گریز با نیو هستند، مأموری منجی را گیر انداخته و با شلیک گلوله‌ای، او را می‌کشد!؟ نگاه متعجب نیو به خونی که از بدنش می‌ریزد، حاکی از آن است که او خود نیز باورش نمی‌شود که گلوله خورده، بمیرد. مورفیوس که تازه به نیو و سایرین به ثبوت رسانده که او منجی‌ست، آن‌قدر یکه خورده که نزدیک است همچو منجی سقوط کند. اما فیلم بار دیگر، پیام جدیدی را بازتعریف می‌کند و به ثبوت می‌رساند که آن مبارزه، خاموش نشده و باز با تأویلی دیگر آفریده می‌شود. جاودانگی به آن‌ها می‌فهماند که منجی با عشق اوست که جاودانه می‌شود و نه در دنیای واقعی، بلکه در دنیای معنا به آفرینشگری خویش ادامه می‌دهد. منجی نیز چون همگی خواهد مرد و تنها «معنا»ی برخاسته از اوست که «جاودانه» خواهد ماند. وانگهی این در ماتریکس، خود بخشی از پازلی‌ست که در بدنه‌ی بخشی دیگر کامل شده است. جایی‌که دو برادر به عنوان وجوه انسانی شخصیت انتخاب شده‌اند و یکی به وسیله‌ی سایفر کشته شده و دیگری زخم برداشته و به مبارزه ادامه می‌دهد. ماتریکس درصدد است تا نشان دهد، که همواره انسان، پیروز آن مبارزه نیست و برتری تانک به سایفر و نجات تانک را نباید به حساب دست‌های پنهانی گذاشت که پیروزی تصنعی انسان را رقم زند. بلکه همان‌طور که ممکن است یکی بمیرد، احتمال آن هست که یکی پیروز شده و زنده بماند. جالب این‌جاست که برادر بزرگ‌تر و قوی‌تر می‌میرد و برادر کوچک‌تر و ضعیف‌تر زنده می‌ماند! حتا ممکن است کل مبارزه‌ی گروه شکست بخورد و نیو به منجی تبدیل نشده و ایمان و وجه انسانی شخصیت (تانک) شکست بخورند. در این صورت نیز همه‌چیز پایان نیافته است. چراکه زایون هست و هریک از این سفینه‌ها با رجعت به زایون به مبارزه ادامه می‌دهند. حتا اگر زایون نیز از بین برود، اوراکل هست و تخیلات او، آبستن واقعیات دیگری خواهند شد.

ترینیتی که جاودانگی‌ست، با عشق‌ورزیدن به نجات‌دهنده، ماهیت آن را در دنیای معنا دوباره زنده می‌سازد، با وجود آن که منجی در دنیای مجازی ماتریکس که همان دنیای خارجی مشهود و قابل ادراک است، می‌میرد!! به همین جهت است که پس از زنده‌شدن نیو، تصاویر به گونه‌ای به تصویر کشیده می‌شوند که در دنیای واقعی ادراک نمی‌شوند؛ چراکه فیلم ماتریکس درصدد است تأکید کند در دنیای فراحقیقی و معنایی‌ست که نیو به زندگی و مبارزه ادامه می‌دهد. از آن روی گلوله‌هایی که در دنیای واقعی و مجازی بر او تأثیر می‌گذارند، اکنون پس از این که توسط ترینیتی دوباره زنده می‌شود، بر او تأثیری ندارند، چون اینک او در دنیای معانی فراتر از ماتریکس است که وجود یافته و به مبارزه ادامه می‌دهد و از همین روی است که جاودانه شده است. او به درون آن ماشین‌ـ‌انسان می‌رود و آن را نابود کرده، از درون آن بیرون می‌آید، چراکه فیلم درصدد است تا به تصویر کشد: «انسانی با اختیار و آزادی در درون انسانی تسخیرشده و ماشینی، زاده شده و کنترل آن را شکسته و معنای آزادی و اختیار خود را با چنان شکستنی به ثبوت رسانده است». راهی که با جست‌وجو آغاز شده، با دیدن حقیقت و حتا سر کشیدن تلخ‌ترین پوچی آن ادامه یافته و با گزینشی که آفرینش معناهایی را به دنبال دارد، تحقق یافته است. فیلم با چنین روندی، به گونه‌ای معجزه‌آسا، معنای اختیار و آزادی را برای انسان مقدور ساخته، به تصویر می‌کشد. معنا در دنیایی حتا کاملن تسخیرشده، به وسیله‌ی جبرهای خودنساخته و حتا خودناشناخته، و آن را با نماها و دیالوگی که در انتهای فیلم بیان می‌شود، تأیید می‌کند: «در دنیایی که در آن زندگی می‌کنیم همواره اختیار و آزادی وجود دارد»، و آن‌گاه نیوی (تازگی) دیگری از باجه‌ای خارج می‌شود و درحقیقت به دنیای جبری و مجازی ماتریکس وارد می‌شود تا بار دیگر اختیار و آزادی خود را به ثبوت رساند؛ دنیایی که همه چیز در آن ممکن است!؟! و به ما ندا می‌دهد که «من آینده رو نمی‌دونم، من نیومدم بهت بگم چه جوری تموم می‌شه، اومدم بهت بگم چه جوری شروع می‌شه...»

نسخه‌ی قابل چاپ   19 بهمن 1384    ||    ( انديشه )    ||    نظر خوانندگان ( 11 )    ||    بالای صفحه




نظر خوانندگان:


Manouch  [ www|@ ] :   (یکشنبه، 7 اسفند 1384، ساعت 03:02)

I have to admit, I have not read this artcile! So why am I leaving a comment here?

There is one thing that bothers me, seeing Farsi being used carelessly. I did not expect some one here to use the mathematical term we have in Farsi for Matrix but I didn't expect either to see someone not taking time to find out that at least Matrix has been used for years in Farsi and called mAtrees ( the French pronounciation as with many many other words like club, ...-this Club has a weird precedence too, Mr. Bahram Beyzai being too full of himself critisezed my people saying cloob and not club (well he aksed we use bAshghAh but saying people are so ignorant that they dotn actually use the correct pronounciation of Club was just too ignorant on his part)-- anyways, if we say mAtrees and have been saying that for years, why should now it changes into mAtriks?

Why not television or radio with English pronounciation and not the French ones we are used to for decades?

That was a long comment from someone who has not read the article ;) sorry.


حسين  [www|@ ] :   (یکشنبه، 14 اسفند 1384، ساعت 14:21)

محشر بود خصوصا كه با اعتقادات انسانشناسي كاملا جور بود


مرحمت نيلاش  [www|@ ] :   (یکشنبه، 8 مرداد 1385، ساعت 19:35)

salam az tahlil shoma khosham amad ye soal chera dar in gone filmha hamishe baron mibard


×  [www|@ ] :   (یکشنبه، 5 آذر 1385، ساعت 11:15)

بينشي ست. و از برداشت همگان در خصوص اين فيلم فاصله اي ندارد.
با تشكر از زحمت نگارش


نامشخص  [www|@] :   (پنجشنبه، 31 خرداد 1386، ساعت 16:57)

khob b nazare man tahlile shoma tahlile nesbatan jameyist,vali ey kash kasi mesle shoma k didgahe falsafie khubi b in film dare az manzare falasefeye sharghi ham be in film negah mikard ,masalan dar ghesmati shoma b ekhtiare monji eshare kardid vali dar shargh b montakhab budan monji bishtar tekye mishavad,...?


توماس اندرسون  [ www|@ ] :   (جمعه، 17 اسفند 1386، ساعت 07:35)

فيلمنامه سه گانه ماتريكس به همراه فيلمنامه نه انيميشن مربوط به ماتريكس...
تفسير فيلمنامه، شخصيتها، ديالوگها و...


نامشخص  [www|@] :   (جمعه، 17 اسفند 1386، ساعت 07:37)

http://thematrix.blogfa.com


aragorn  [www|@ ] :   (چهارشنبه، 11 دی 1387، ساعت 14:57)

jaleb bood
thank you


Amir  [www|@ ] :   (چهارشنبه، 11 شهریور 1388، ساعت 17:49)

تفسیر: در فیلم شماره یک:برای اولین بار که نیو به دیدن اوراکل میرورد. اوراکل به او میگوید که مورفیوس یا او جان خود را برای دیگری فدا خواهد کرد. که این نشان دهنده آن مطلب است که خود اوراکل بر اینکه کدامیک از آنها این امر را امکان پذیر میکند واقف نیست. بلکه ترتیب و نحو را باز گو میکند ولی اوراکل منتظر نتیجه میماند که پایان این پیشگوی چه میشود.


حسین . خ  [www|@ ] :   (پنجشنبه، 8 بهمن 1388، ساعت 11:40)

salam man film matrix ro bish az ۱۲ bar didam va tamam oon ro bavar daram nazaratet kheyli jalebe mikhastam ejaze begiram ta maghalato ba name khodet to weblogam bezaram
lotfan javabeto baram email kon .


محمدرضا رهنما  [www|@ ] :   (سه شنبه، 7 اردیبهشت 1389، ساعت 02:02)

دنیا دیگه فیلمی همچون ماتریکس نخواهد ساخت.ماتریکس کاملترین بود...





زیر چتر شیطان
صورتک‌های تسلیم
پاره‌های ممنوع
خانه به سيلاب